Sommige literaire verbanden worden achteraf bedacht omdat twee dingen toevallig mooi naast elkaar passen. Dit is er niet zo één.
Op het Adornesdomein in Brugge plande een echte vijftiende-eeuwse familie een gedeelde boekencollectie, veranderde ze een van de vreemdste religieuze complexen van de stad, reisde ze tussen Brugge, Jeruzalem en Schotland en stapte ze later bijna onder haar eigen naam de fictieve wereld van Dorothy Dunnett binnen.
Lees je The House of Niccolò, dan is dit misschien wel de meest bevredigende historische omweg van de stad.
Je kunt het Adornesdomein en de Jeruzalemkapel bezoeken als onderdeel van ons literair weekend in Brugge.
Het plan van 1452: Latijnse en Vlaamse boeken voor gedeeld gebruik
In 1452 namen Pieter II Adornes en zijn vrouw Elisabeth Bradericx een ongebruikelijke instructie op in hun testament.
Hun boeken moesten samen in de Jeruzalemkapel blijven in plaats van via erfenis of verkoop verspreid te raken. Het plan maakte onderscheid tussen boeken in het Latijn en boeken in het Vlaams en plaatste ze op afzonderlijke lezenaars zodat mensen er baat bij konden hebben.
Dat detail is makkelijk te romantiseren, dus nauwkeurigheid is belangrijk. Het idee kun je redelijkerwijs beschrijven als een opmerkelijk vroege gedeelde leesruimte, en het domein zelf heeft het omschreven als een soort openbare bibliotheek. Maar de bewaarde bronnen wijzen erop dat het ambitieuze project niet volledig werd gerealiseerd in de vorm die men zich in 1452 voorstelde. Documenten wijzen eerder op een kleinere collectie, waaronder een latere schenking van Latijnse religieuze werken.
Dat de werkelijkheid onvoltooid bleef, maakt het idee niet minder interessant. Een Brugs echtpaar uit de vijftiende eeuw stelde zich bewust voor dat boeken samen zouden blijven en beschikbaar zouden zijn buiten de onmiddellijke erfenissituatie.
Ook de aanwezigheid van Vlaamse boeken is betekenisvol. In plaats van middeleeuws Brugge in een simpele hiërarchie van “hoge” en “lage” talen te dwingen, is het zinvoller volkstalige boeken te zien als een verruiming van het mogelijke lezerspubliek buiten wie Latijn kon lezen. Brugge was meertalig en Latijn, Nederlands en Frans dienden verschillende functies en doelgroepen.
Dan komt hun zoon Anselm Adorne
De zoon van Pieter II en Elisabeth, Anselm Adorne (1424–1483), is zo'n historische figuur die fictieve personages bijna weinig bereisd doet lijken.
Hij was koopman en diplomaat in de Bourgondische wereld, onderhield sterke banden met Schotland, reisde veel en maakte in 1470 met zijn zoon Jan een belangrijke pelgrimstocht naar het Heilige Land. James III van Schotland sloeg hem tot ridder.
Tijdens Anselms leven kreeg het familiedomein veel van de vorm die het vandaag zo bijzonder maakt. De oudere kapel werd vervangen door de Jeruzalemkapel, geïnspireerd op de Heilig Grafkerk, de familiewoning werd uitgebreid en godshuizen maakten deel uit van het groeiende complex.
Die combinatie van handel, diplomatie, religie en internationale beweging is precies waarom Anselm zo vanzelfsprekend thuishoort in Dorothy Dunnetts vijftiende eeuw.
Anselm Adorne in The House of Niccolò
De protagonist van The House of Niccolò is Nicholas vander Poele, die Niccolò Rising in 1460 in Brugge begint als leerling in een ververij.
Eén correctie is belangrijk: Nicholas is niet de formele leerling van Anselm Adorne. Hun relatie is sowieso interessanter dan die verkorte formulering. Dunnett brengt de historische Adorne in Nicholas' wereld als een terugkerende oudere koopman en politieke figuur wiens pad zijn opkomst kruist.
Het verband is geen terloopse naam voor lokale kleur. Het heeft gewicht doorheen de reeks en tegen Gemini, het laatste deel, behoort Anselm tot de mensen die Nicholas' leven hebben beïnvloed.
De Dorothy Dunnett Society werkte zelfs samen met het Adornesdomein aan een lezing over Anselms plaats in de Niccolò-reeks.
Als je dus na het lezen van Dunnett door het domein wandelt, bezoek je geen generiek middeleeuws huis dat toevallig op de romans lijkt. Je stapt de bewaarde wereld binnen van een echte persoon die Dunnett daadwerkelijk gebruikte.
De Schotse connectie is geen decoratie
De naam Scottish Lounge kan als een modern bezoekerscentrumdetail klinken tot je Anselms verhaal kent.
De Adornes onderhielden echte banden met Schotland en Anselms relatie met het land omvatte diplomatie en zijn ridderschap door James III. De lounge die je vandaag bezoekt viert die familiegeschiedenis.
Het is een honesty lounge. Je kunt thee, koffie of een andere drank nemen, een boek uit de kast kiezen en gaan zitten. De winkel van het domein verkoopt ook boeken over Brugge en de middeleeuwen.
De continuïteit is al sterk genoeg zonder ze mooier te maken: hetzelfde domein waar een familie zich in 1452 gedeelde boeken voorstelde, nodigt bezoekers vandaag nog altijd uit een boek uit de kast te nemen en te lezen in een ruimte die verbonden is met de echte Schotse familiegeschiedenis.
Waar Yoko Tsuno onverwacht in beeld komt
Op hetzelfde adres ligt nog een literaire laag.
Roger Leloups Yoko Tsuno 20: L'Astrologue de Bruges gebruikt Brugge en de Jeruzalemkapel in een verhaal dat tussen 1994 en de zestiende eeuw beweegt en tijdreizen mengt met pest, inquisitie en sciencefiction.
Daardoor wordt het Adornesdomein uitzonderlijk dicht literair terrein: een gedocumenteerde vijftiende-eeuwse familie, een niet volledig gerealiseerd bibliotheekplan, een echte historische figuur in Dunnetts fictie en een kapel die later de visuele wereld van een Belgische strip binnenkomt.
Waarom dit een apart bezoek waard is
Je hoeft niets van dit alles te weten om van de Jeruzalemkapel te genieten. Maar als boeken deel van de reden zijn waarom je reist, maken die lagen de plek veel moeilijker te vergeten.
Pieter II en Elisabeth geven je het idee van boeken die voor gedeeld nut bewaard blijven. Anselm richt het domein naar buiten via diplomatie, pelgrimage en Schotland. Dunnett zet hem opnieuw in beweging in een fictief Europa van kooplieden en berekening. Leloup maakt van de kapel een visuele brug naar een andere eeuw. De Scottish Lounge laat het verhaal stil eindigen, met een boek in je handen.
Voor andere romans, strips en begeleidende lectuur die met de stad verbonden zijn, ga verder met boeken die zich in Brugge afspelen. Voor de rustigere praktische route, bekijk onze gids met boekhandels en leesplekken in Brugge.